Loepbrillen worden een vast onderdeel van de tandheelkunde. Steeds vaker moeten tandheelkundestudenten ze aanschaffen en leren gebruiken. Van oudsher maakten de beperkte keuze en de kostenoverwegingen het kiezen van een loepbril voor beginners min of meer een gegeven.
De afgelopen jaren hebben loepbrillen zich echter ontwikkeld, met nieuwe technologieën en meer variatie dan voorheen. Laten we de nieuwste varianten bekijken en ze vergelijken met de oudere types, zodat u zo goed mogelijk geïnformeerde keuzes kunt maken.
Ergonomische loepbrillen
Through-the-lens (TTL) loepbrillen werden van oudsher in twee categorieën verdeeld: galileïsche loepbrillen (fig. 1) en prismatische loepbrillen, ook wel kepleriaanse loepbrillen genoemd (fig. 2). Ergonomische loepbrillen (fig. 3) vormen een derde, betrekkelijk nieuwe categorie TTL-loepbrillen. Soms worden deze loepbrillen refractieve of deflectieloepbrillen genoemd, vanwege de optiek in de oculairs.
Ergonomische loepbrillen werden mede ontwikkeld om een letterlijk pijnpunt van tandartsen aan te pakken: chronisch beroepsongemak en -pijn door het inspannen, reiken en wringen tijdens lange uren aan de behandelstoel. Werkgerelateerde pijn onder tandartsen is bekend en wijdverbreid. Uit een studie onder 170 tandartsen in diverse specialismen bleek dat bijna drie op de vier last had van pijn aan het bewegingsapparaat.1 Tot een derde van de tandartsen stopt zelfs vervroegd met werken vanwege lichamelijke klachten.2
Het menselijk lichaam kan uiteraard buigen en draaien, maar het is er niet op gebouwd om langdurig in een statische, gebogen of gewrongen houding te blijven. Dat veroorzaakt belasting van gewrichten en ligamenten en leidt tot microtrauma’s, vergelijkbaar met het carpaletunnelsyndroom of een tenniselleboog, die sneller ontstaan dan het lichaam kan herstellen. Het opeenstapelende trauma kan chronische beroepspijn veroorzaken.
Een houding die aansluit op het natuurlijke, biomechanische ontwerp van het lichaam beschermt de gezondheid op de lange termijn en verkleint het risico op chronische beroepspijn. Voor wie al pijn heeft, pakt een gezonde, ergonomische houding de oorzaak van het probleem aan, zodat het lichaam kan herstellen (of in elk geval geen nieuw trauma oploopt). Voor wie nog geen pijn heeft, is een ergonomische houding een vorm van preventie, net als het onderhouden van de mondgezondheid om latere problemen te voorkomen.
Een belangrijk onderscheid: van oudsher worden veel nieuwe loepbrillen ergonomisch genoemd omdat ze de houding van de behandelaar op zijn minst enigszins verbeteren en de lichamelijke belasting en het wringen tijdens de behandeling verminderen. Maar pas de laatste jaren zijn er deflectieloepbrillen geïntroduceerd die voor het eerst een volledig ergonomische werkhouding mogelijk maken. De behandelaar hoeft niet langer te buigen en te wringen om in de mond van de patiënt te kijken, maar vertrouwt op de loepbril voor de juiste kijkhoeken.
Vergroting in het algemeen
Beginnende gebruikers werd van oudsher aangeraden galileïsche loepbrillen met een lage vergroting te kiezen, vanwege het brede gezichtsveld en de grote scherptediepte. Daardoor zijn deze loepbrillen makkelijk te gebruiken bij uiteenlopende behandelingen. Bijkomend voordeel: zulke loepbrillen hoeven doorgaans niet nauwkeurig op maat te worden gemaakt om aan de behandelstoel goed te functioneren.
Maar ook hier veranderen de tijden. Gezien de bekende uitdagingen en de recente technologieën is het de moeite waard om u af te vragen of traditionele galileïsche loepbrillen nog steeds de beste keuze zijn. Er bestaat geen pasklaar antwoord, maar een eerlijke blik op de vele factoren die een rol spelen bij een weloverwogen keuze is zeker op zijn plaats.
Het belangrijkst is uiteraard een relevante, bij de behandeling passende vergroting. En hoewel alle tandartsen een eigen werkstijl en ideale vergroting hebben, bestaan er zeker globale verbanden met specifieke werksituaties. Vergeleken met conventionele loepbrillen gebruiken ergonomische loepbrillen een iets hogere vergroting voor in wezen hetzelfde beeld, omdat de behandelaar bij rechtop zitten iets verder van de patiënt af zit.
- Een kindertandarts heeft bijvoorbeeld goede reden om voor een lage tot middelhoge vergroting te kiezen, zoals een galileïsche 2,7x of een ergonomische loepbril met 3x. Kinderen bewegen veel, en het bredere gezichtsveld bij deze vergrotingen maakt het makkelijker om bij onrustige patiënten scherp te blijven.
- Beginnende parodontologen en kaakchirurgen zitten doorgaans ook lager op de vergrotingsschaal, al kiezen velen die aan loepbrillen gewend zijn geraakt liever voor ergonomische loepbrillen met een hogere vergroting van 5x. Orthodontisten zitten meestal in het bereik van 3x tot 5x; mondhygiënisten gaan doorgaans tot ongeveer 4x.
- Specialismen waarbij hoge vergroting gebruikelijk is, zijn restauratiespecialisten, die vaak goed gedijen in het bereik van 5x tot 7,5x, en endodontologen, die ergonomische loepbrillen tot wel 10x kunnen gebruiken, zeker als ze ook met microscopen gewend zijn te werken.
Wie algemene tandheelkunde leert en nog geen vast specialisme heeft gekozen, heeft doorgaans een breder gezichtsveld nodig tijdens het leren van nieuwe behandelingen en het wennen aan het werken met loepbrillen. Daarom is het logisch om voor een lagere vergroting te kiezen, die meer oog voor detail geeft en toch het totaalbeeld behoudt. Naarmate de vergroting toeneemt, komen meer details in beeld, maar wordt een kleiner deel van het geheel zichtbaar. Hogere vergrotingen passen daardoor beter bij ervaren behandelaars die zich op heel specifieke delen van de mond richten.
Naarmate studenten ervaring opdoen, en zeker na de keuze voor een specialisme, is het meestal verstandig de vergroting van de loepbril te verhogen. Tandartsen die de vergroting verhogen, zijn vaak verrast door de hoeveelheid detail die de hogere vergroting onthult: een soort ‘kan niet geloven wat ik heb gemist’-effect. Toch verschilt de vergrotingsbehoefte, afhankelijk van het soort werk en de eigen voorkeuren van de behandelaar. Zelfs behandelaars in hetzelfde specialisme denken verschillend over de breedte van het veld en de mate van detail die ze willen zien. De beste vuistregel is om het zelf te ervaren.
Andere factoren om mee te wegen
Zodra de gewenste vergroting van een tandarts duidelijk is, komen er andere factoren in beeld:
Gewicht. Bij loepbrillen geldt: minder is meer. Gewicht is bepalend voor de bruikbaarheid van hulpmiddelen die op het gezicht worden gedragen. Elke gram telt! Los van de optiek leidt een zware configuratie tot meer vermoeidheid, extra belasting en zelfs hoofdpijn. De kunst is om kwaliteit en bruikbaarheid in balans te houden.
Maatwerk. Een grotere declinatiehoek opgeven is niet hetzelfde als maatwerk. Om echt op maat te zijn, moeten loepbrillen rekening houden met de werkafstand, unieke gezichtskenmerken en persoonlijke voorkeuren. De basisregel: hoe meer maatwerk, hoe beter.
Service na verkoop. Zoals bij elk hoogwaardig professioneel hulpmiddel kunnen er bijstellingen en andere kwesties optreden. Gebruikers moeten zich vrij voelen om hulp in te roepen, in het vertrouwen dat de leverancier zowel de kennis als het geduld heeft om naar behoefte te helpen.
Is het lastig om van loepbril te wisselen?
Studenten en zelfs ervaren loepbrilgebruikers zien soms op tegen het uitproberen van refractieve loepbrillen. Wie zoveel moeite heeft gestoken in het leren van de technieken van de tandheelkunde, kan het idee om een volledig nieuwe techniek te leren overweldigend vinden, en het idee om met indirect zicht te behandelen kan afschrikken. Ervaren loepbrilgebruikers maken zich misschien zorgen over de tijd die het kost om op een nieuwe manier te leren kijken, in het besef dat alles wat hun snelle werk vertraagt een probleem kan zijn.
Toch zijn veel zorgen over het wisselen van loepbril mogelijk overdreven. Om te beginnen brengt het overstappen op elk nieuw, hoogwaardig professioneel hulpmiddel zijn eigen uitdagingen met zich mee. Voor de een verloopt de gewenningsperiode sneller dan voor de ander. Maar net als fietsen of zwemmen: zodra de nieuwe vaardigheid is geleerd, is ze voorgoed geleerd. En als het alternatief een loopbaan vol chronische pijn is, lijkt het doel de middelen zeker te rechtvaardigen.
Overstappen kan geleidelijk gaan, of zelfs afhangen van de situatie. Sommige tandartsen wisselen om puur praktische redenen heen en weer tussen ergonomische en conventionele loepbrillen, bijvoorbeeld omdat ze in meerdere praktijken werken en de oude set in de ene praktijk laten terwijl ze de nieuwe in de andere gebruiken. Het komt vaker voor dat tandartsen loepbrillen met meerdere vergrotingen hebben vanwege de uiteenlopende behandelingen die ze uitvoeren.
Om de overgang naar ergonomische loepbrillen zo soepel mogelijk te laten verlopen, is het raadzaam ze geleidelijk in te voeren: gebruik ze eerst alleen een deel van de dag en/of bij eenvoudige onderzoeken en makkelijkere behandelingen, voordat u ze ook bij ingewikkelder situaties inzet. Het kan ook helpen om het brein te trainen door buiten de behandelkamer te oefenen met taken die hand-oogcoördinatie vragen. Denk aan eten of het maken van een kruiswoordpuzzel.
Kortom: informatie is de sleutel om studenten op een goede manier kennis te laten maken met loepbrillen, op een manier die zowel hun klinische vergrotingsbehoefte als hun gezondheid, welzijn en loopbaan op de lange termijn dient.
Kennis maakt een evenwichtige afweging mogelijk van de voor- en nadelen van de verschillende opties. Er is geen ‘juiste’ oplossing; er is de oplossing die juist is voor de individuele behandelaar. Maar gezien de nieuwere, pijnvoorkomende opties die er nu zijn, lijkt het verstandig dat studenten (en hun mentoren) rechtop gaan zitten en luisteren, met de nadruk op rechtop zitten.
